Kolonoskopiya yoğun bağırsağın və düz bağırsağın içərisinə kameralı, elastik cihazla baxılan müayinədir. Həkim bu üsulla şikayətin səbəbini araşdıra, şübhəli sahədən nümunə götürə və uyğun polipləri, bağırsağın daxili səthindəki toxuma çıxıntılarını çıxara bilər. Müayinə yalnız xəstəlik əlaməti olanlara edilmir; şikayəti olmayan insanlarda xərçəngin erkən aşkarlanması üçün də istifadə olunur.
Hazırlığın məqsədi bağırsağın içini təmizləməkdir. Qida qalıqları və nəcis qaldıqda kiçik dəyişikliklər görünməyə bilər. Bəzən müayinə təkrarlanır. Bunun qarşısını almaq üçün yazılı pəhriz, bağırsaq təmizləyicisi və aclıq göstərişləri müayinə saatınıza və sağlamlıq vəziyyətinizə uyğun hazırlanır.
Şikayətə görə müayinə ilə skrininqin fərqi
Skrininq heç bir əlamət olmadan xəstəliyi və ya xərçəngönü dəyişiklikləri axtarmaqdır. Orta riskli, şikayəti olmayan böyüklərdə Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin tövsiyəsi skrininqə 45 yaşdan başlamaqdır. Orta risk dedikdə şəxsi və ailə tarixçəsində erkən, daha sıx nəzarət tələb edən xüsusi vəziyyətlərin olmaması nəzərdə tutulur. Bu yaş həddi Azərbaycanda hamıya tətbiq olunan vahid dövlət proqramı kimi anlaşılmamalıdır; uyğun müayinə planı həkimlə müəyyənləşdirilir.
Skrininq üçün kolonoskopiya ilə yanaşı nəcisdə gözlə görünməyən qanı axtaran testlər də seçim ola bilər, lakin belə testin müsbət cavabı adətən kolonoskopiya ilə araşdırılmalıdır. Keyfiyyətli kolonoskopiya normaldırsa və şəxsin riski dəyişməyibsə, növbəti skrininq kolonoskopiyası çox vaxt 10 ildən sonra planlaşdırılır. Yeni şikayət yaranması bu müddəti gözləmək üçün səbəb deyil.
75 yaşdan sonra davam qərarı ümumi sağlamlıq, əvvəlki müayinələr və gözlənilən fayda ilə mümkün riskə əsasən fərdiləşdirilir. Ailədə yoğun bağırsaq xərçəngi, irsi xəstəlik, əvvəlki poliplər və ya uzunmüddətli bağırsaq iltihabı olduqda başlanğıc yaş daha erkən, intervallar isə daha qısa ola bilər. Hamı üçün eyni təqvim uyğun gəlmir.
Nəcisdə qan, səbəbsiz dəmir çatışmazlığı, davamlı bağırsaq vərdişi dəyişikliyi və ya izahsız arıqlama varsa, söhbət skrininqdən deyil, şikayətin səbəbini tapmaqdan gedir. Belə hallarda 45 yaşı gözləmək lazım deyil. Kolonoskopiyanın uyğunluğu və təcililiyi ilkin müayinədən sonra müəyyən edilir.
Hazırlıqdan əvvəl həkim nəyi bilməlidir?
Dərman siyahısına reseptlə verilən preparatlarla yanaşı vitaminlər, dəmir və bitki tərkibli əlavələr də daxildir. Qanın laxtalanmasını azaldan dərman qəbul edirsinizsə, bunu mütləq bildirmək lazımdır. Özbaşına dayandırmaq olmaz. Qərar dərmanın hansı səbəbdən verildiyinə və müayinə zamanı müdaxilə ehtimalına görə qəbul edilir.
Şəkərli diabet, böyrək və ürək xəstəlikləri, əvvəlki hazırlıqda çətinlik, güclü qəbizlik və mümkün hamiləlik barədə məlumat hazırlıq seçimini dəyişə bilər. Az qida qəbul edilən günlərdə insulin və digər diabet dərmanları üçün ayrıca plan hazırlandığı kimi, böyrək xəstəliyində də bağırsaq təmizləyicisi başqasının məsləhəti ilə deyil, həkim tərəfindən seçilməlidir.
Əvvəlki kolonoskopiyanın cavabında bağırsağın tam təmizlənmədiyi, cihazın bütün bağırsağı görə bilmədiyi və ya sedasiya zamanı problem yarandığı qeyd olunubsa, həmin sənədi komandaya öncədən göstərmək faydalıdır. Sedasiya sakitləşdirici dərmanla gərginliyin və narahatlığın azaldılmasıdır.
Pəhriz və bağırsağın təmizlənməsi
Qida məhdudiyyəti çox vaxt müayinədən əvvəlki günə yönəlsə də, bəzi insanlarda az lifli qidaların daha tez seçilməsi və müəyyən vaxtdan sonra yalnız şəffaf mayelərə keçilməsi planlaşdırılır. Az lifli pəhrizdə toxumlu, kəpəkli məhsullar, çiy tərəvəz və qoz kimi qidalar müvəqqəti məhdudlaşdırılır. Adi sağlam qidalanma qaydalarından fərqli görünməsi onun qısamüddətli hazırlıq olması ilə bağlıdır.
Şəffaf maye dedikdə su, süzülmüş şəffaf bulyon, südsüz çay və lətsiz şəffaf şirə kimi içkilər nəzərdə tutulur. Süd, qatıq və lətli şirə bu qrupa daxil deyil. Qırmızı və bənövşəyi içkilərdən uzaq durmaq tövsiyə oluna bilər. Hansı saatdan etibarən qida və mayenin tam dayandırılacağı klinikanın göstərişində ayrıca yazılmalıdır.
Təmizləyici dərman adətən sulu nəcis ifrazına səbəb olur. Səhər kolonoskopiyalarında preparatın bir hissəsinin əvvəlki axşam, qalan hissəsinin müayinə səhəri qəbul edildiyi bölünmüş sxem tez-tez seçilir. Preparatın adı, miqdarı və saatları dəyişə bildiyindən bir xəstənin resepti digərinə uyğun sayılmır.
Hazırlıq vaxtı tualetə rahat çıxışı olan yerdə qalmaq faydalıdır.
İcazə verilən mayelər göstərişdəki həcmdə qəbul olunur; ürək və böyrək xəstəliyində həcm ayrıca razılaşdırılır.
Preparatı bitirməyə mane olan qusma və ya digər çətinlik yaranarsa, endoskopiya bölməsi ilə əlaqə saxlanılır.
Güclü qarın ağrısı, nəzərəçarpan şişkinlik və nəcis çıxmaması zamanı əlavə işlədici qəbul etmək əvəzinə təcili tibbi məsləhət alınır.
Nəcisin durulması hazırlığın irəlilədiyini göstərə bilər, amma bu, qalan dozanı özbaşına buraxmaq üçün əsas deyil. Hazırlıq tam alınmayıbsa, bunu müayinədən əvvəl demək vacibdir. Komanda davam etməyin, hazırlığı dəyişməyin və ya vaxtı yenidən planlaşdırmağın uyğunluğunu qiymətləndirir.
Müayinə zamanı və polip tapılanda nə olur?
Siz yan üstə uzanırsınız. Kolonoskop anal dəlikdən daxil edilir və bağırsaq divarını daha aydın görmək üçün içəri hava və ya karbon qazı verilərkən baxışı yaxşılaşdırmaq məqsədilə vəziyyətiniz dəyişdirilə bilər. Sedasiya və ağrıkəsici seçimi öncədən danışılır, çünki bəzi hallarda daha dərin sedasiya lazım gəlsə də, bütün kolonoskopiyalar və bütün xəstələr üçün eyni keyitmə üsulu seçilmir.
Sedasiya zamanı nəfəsalma, nəbz və digər göstəricilər izlənir. Buna baxmayaraq, dərman reaksiyası mümkündür. Kolonoskopiyanın digər risklərinə qanaxma və bağırsaq divarında deşik yaranması daxildir; risk görülən müdaxiləyə və şəxsin vəziyyətinə görə dəyişir.
Kiçik və uyğun polip çox vaxt həmin müayinə zamanı çıxarılır. Çıxarılan toxuma mikroskop altında araşdırılır. Böyük, mürəkkəb və ya xərçəng ehtimalı olan törəmədə əvvəlcə əlavə qiymətləndirmə, belə müdaxilələri aparan təcrübəli həkimə yönləndirmə və ayrıca müdaxilə planı lazım ola bilər. Polipin tapılması avtomatik olaraq qarın əməliyyatı demək deyil.
Evə qayıdış və cavabın alınması
Sedasiya almısınızsa, sizi evə aparacaq yetkin şəxs əvvəlcədən planlaşdırılmalıdır. Avtomobil sürmək, mexanizm işlətmək və mühüm qərarlar verməklə bağlı məhdudiyyətlər verilən dərmana görə izah olunur. Özünüzü ayıq hiss etməyiniz reaksiyalarınızın tam bərpa olunduğunu göstərməyə bilər.
Qısa müddətli köp və yüngül sancı ola bilər. Güclənən qarın ağrısı, qızdırma, dayanmayan və ya çoxalan qanaxma, başgicəllənmə və bayılma olduqda təcili tibbi yardım lazımdır. Polip çıxarıldıqdan sonra qanaxma dərhal deyil, sonrakı günlərdə də başlaya bilər.
İlkin görüntü barədə məlumat həmin gün verilə bilər, toxuma analizinin cavabı isə daha gec hazırlanır. Evə çıxmazdan əvvəl cavabı necə alacağınızın və sonrakı görüşün kimlə olacağının aydın olması faydalıdır. Növbəti müayinə vaxtı bağırsağın təmizliyi, baxışın tamlığı və toxuma analizinin nəticəsi birlikdə qiymətləndirilərək müəyyən edilir.