Nəcisdə və ya tualet kağızında qan görmək həmişə xərçəng demək deyil. Babasil və anal çat kimi səbəblər mümkün olsa da, görünüşə baxaraq onları dəqiq ayırmaq mümkün olmadığı üçün yeni yaranan, təkrarlanan və ya səbəbi bilinməyən qanaxma həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Əvvəllər babasil diaqnozu qoyulması da hər yeni qanaxmanın ondan olduğunu sübut etmir.
Qanaxma çoxdursa, dayanmırsa, iri laxtalar varsa və ya başgicəllənmə, bayılma, soyuq tər, təngnəfəslik yaranıbsa, təcili yardım lazımdır. Qara, qatranabənzər nəcis, tünd qırmızı qan və qanlı ishal da həmin gün təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir. Halsızlıq və ya qan itkisi əlamətləri olduqda özünüz avtomobil sürməməlisiniz.
Qanın rəngi nəyi göstərə bilər?
Açıq qırmızı qan çox vaxt anal dəlik, düz bağırsaq və ya yoğun bağırsağın aşağı hissəsindən gəlir. Kağızda iz, nəcisin səthində zolaq və ya unitazda damcı şəklində qan görünməsi babasil və çatla uyğun gəlsə də, başqa səbəblər də eyni cür qanaya bilər. Ağrı olmaya da bilər.
Nəcislə qarışmış tünd qırmızı qan daha yuxarı hissədən gələn qanaxmada görünə bilər. Qara, yapışqan və qatranabənzər nəcis isə çox vaxt mədə və ya həzm sisteminin yuxarı hissəsindəki qanaxmanı düşündürür. Qan həzm sistemi boyunca dəyişdiyi üçün rəngi tündləşir, amma qanaxmanın sürəti və keçid müddəti də görünüşə təsir etdiyindən yalnız rəngə görə onun yerini dəqiq söyləmək olmur.
Dəmir preparatları və bəzi qidalar nəcisi tündləşdirə, çuğundur kimi məhsullar isə qırmızı rəng verə bilər. Rəngin dəyişməsini dərmana və ya yeməyə bağlamazdan əvvəl özünüzü necə hiss etdiyiniz və dəyişikliyin xüsusiyyəti nəzərə alınmalıdır. Qatranabənzər nəcis, halsızlıq və ya başgicəllənmə varsa, qəbul etdiyiniz dəmir preparatı müayinəni təxirə salmaq üçün əsas deyil.
Qan görünməyə bilər. Gözlə seçilməyəcək qədər az itki uzun müddət davam etdikdə dəmir ehtiyatını azalda və qanazlığına səbəb ola bilər. Qanazlığı qanda oksigen daşıyan hemoqlobinin azalmasıdır; yorğunluq, solğunluq və fiziki hərəkətdə tez təngnəfəs olmaqla özünü göstərə bilər.
Mümkün səbəblər necə fərqlənir?
Babasil anal kanalın damar yastıqcıqlarının böyüməsi və şikayət yaratmasıdır. Daxili babasil çox vaxt ağrı olmadan açıq qırmızı qanaxma verir; qaşınma və bayıra çıxan şişkinlik də ola bilər. Anal çat isə anal dəliyin örtüyündə kiçik cırıqdır. Xüsusən bərk nəcisdən sonra yaranan kəskin ağrı və az miqdarda açıq qan çatla uyğun ola bilər.
Bağırsağın daxili səthində yaranan toxuma çıxıntıları olan poliplərin bəzisi qanaya bilər, əksəriyyəti isə heç bir əlamət vermədən başqa səbəbdən aparılan müayinə zamanı təsadüfən aşkarlanır. Yoğun bağırsaq və düz bağırsaq xərçəngi də qanaxma səbəbləri arasındadır. Qanla yanaşı nəcis ifrazında davamlı dəyişiklik, səbəbsiz arıqlama və ya qanazlığı olduqda bu ehtimal daha diqqətlə araşdırılır.
Xoralı kolit və Kron xəstəliyi uzunmüddətli iltihabi bağırsaq xəstəlikləridir. Qanlı ishal, qarın sancısı, selik və tualetə təcili getmə ehtiyacı yarada bilərlər. İnfeksiya da oxşar şikayətlər verə bildiyindən səbəbləri bir-birindən ayırmaq üçün həkim şikayətin müddəti, qızdırma, yaxın zamanda səyahət və antibiotik qəbulu kimi məlumatları nəzərə alır.
Bağırsaq divarındakı kiçik cibciklərdən, divertikullardan və kövrək damarlardan da qanaxma baş verə bilər. Bəzən belə qanaxma ağrı vermədən çox miqdarda olur. Ona görə «ağrım yoxdur, ciddi ola bilməz» düşüncəsi təhlükəsiz meyar deyil.
Qanın laxtalanmasını azaldan dərmanlar mövcud qanaxmanı artıra bilər. Aspirin və bəzi ağrıkəsicilər də həzm sistemində zədələnmə və qanaxma ilə əlaqəli ola bilər. Lakin dərman qəbulunun olması altda yatan səbəbi axtarmaq ehtiyacını aradan qaldırmır. Daimi dərmanı dayandırmaq və ya dozanı dəyişmək qərarı həkimlə verilməlidir.
Həkim qəbulunda hansı məlumatlar lazımdır?
Qanın ilk dəfə nə vaxt göründüyü, nə qədər davam etdiyi, hər dəfə olub olmadığı və nəcisə qarışıb qarışmadığı soruşulur. Rəngi təsvir etmək faydalıdır, amma miqdarı dəqiq ölçmək və ya diaqnoz qoymaq sizin üzərinizə düşmür. Ağrı, ishal, qəbizlik, çəki itkisi və ailədə bağırsaq xərçəngi barədə məlumat müayinə seçiminə kömək edir.
Həkim ümumi vəziyyəti, nəbzi və qan təzyiqini qiymətləndirir. Qarın və anal nahiyənin müayinəsi, lazım gəldikdə əlcəkli barmaqla düz bağırsağa baxış aparıla bilər. Anal kanalın içərisinə qısa alətlə baxılması anoskopiya adlanır və babasil kimi yerli səbəbləri görməyə kömək edir.
Qəbul zamanı narahatlıq və ya müayinədən çəkinmə hissini demək olar. Prosedurun necə aparılacağı əvvəlcədən izah edilir. Yerli səbəb tapılsa belə, əlavə risk və ya xəbərdarlıq əlamətləri varsa, araşdırma bununla bitməyə bilər. Babasilin mövcudluğu bağırsağın başqa hissəsində problem olmadığına zəmanət vermir.
Hansı analiz və müayinələr seçilir?
Ümumi qan analizi qanazlığı barədə məlumat verir. Dəmir ehtiyatını göstərən ferritin və digər analizlər uzunmüddətli itkinin təsirini qiymətləndirmək üçün istənə bilər. Güclü qanaxmada laxtalanma göstəriciləri və əlavə təcili analizlər lazım olur. Qanlı ishalda isə infeksiya və iltihabla bağlı nəcis müayinələri seçilə bilər.
Kolonoskopiya elastik kameralı cihazla yoğun bağırsağın və düz bağırsağın daxili səthini göstərir. Bu zaman şübhəli sahədən kiçik toxuma nümunəsi götürülə bilər; buna biopsiya deyilir. Bəzi insanlarda bağırsağın yalnız aşağı hissəsini göstərən müayinə kifayət edə bilər, digərlərində isə tam kolonoskopiya daha uyğun olur. Seçim yaşa, şikayətlərə, ailə tarixçəsinə və ilkin baxışa əsaslanır.
Mədə və yuxarı həzm sistemi qanaxması ehtimalında ağızdan daxil edilən kameralı cihazla müayinə, qastroskopiya lazım gələ bilər. Davam edən güclü qanaxmada xəstəxanada damara verilən xüsusi maddə ilə kompüter tomoqrafiyası seçilə bilər. Bu görüntüləmə qanaxma yerini axtarmağa kömək edir. Hamısı lazım olmur.
Qanaxma dayanandan sonra da təkrarlanırsa, planlanan qəbul saxlanılmalıdır. Yeni çox qan, bayılma və ya kəskin qarın ağrısı yaranması isə əvvəlki planı dəyişir və təcili yardım tələb edir. Həkimə təqdim ediləcək dərman siyahısında preparatın adı ilə yanaşı son qəbul vaxtının olması qanaxmanın qiymətləndirilməsini və sonrakı müdaxiləni asanlaşdırır.