Yoğun bağırsaq və ya düz bağırsaq xərçənginin müalicəsi bitəndən sonra həkim görüşləri davam edir. Nəzarətin məqsədi xəstəliyin təkrarlanmasını və yeni bağırsaq törəmələrini vaxtında aşkar etmək, həmçinin müalicədən qalan problemləri izləməkdir. Özünüzü yaxşı hiss etməyiniz planlı müayinələri dayandırmaq üçün əsas deyil, çünki bəzi dəyişikliklər əvvəlcə şikayət yaratmır.

Hər müayinənin öz rolu var. Görüşlər, CEA qan analizi, kompüter tomoqrafiyası və kolonoskopiya vasitəsilə alınan məlumatlar birlikdə qiymətləndirilir, çünki bir üsulun göstərdiyi dəyişiklik digərində görünməyə bilər. Hansı müayinənin nə vaxt aparılacağı şişin mərhələsindən, əməliyyat və digər müalicələrdən, ümumi sağlamlıqdan və təkrarlanma ehtimalından asılıdır. Müalicəsi davam edən və ya bədəndə xəstəlik qalan şəxsin planı tam müalicədən sonrakı nəzarətdən fərqlənir.

Görüş təqvimi nəyə əsaslanır?

Bir çox nəzarət planında ilk iki il həkim baxışı 3 ilə 6 ay arasında intervallarla, sonrakı illərdə isə təxminən 6 aydan bir təşkil edilir. Bu görüşlər çox vaxt ilk beş il ərzində daha sıxdır. Erkən mərhələli, aşağı riskli xəstəlikdə plan daha yüngül, yüksək riskdə isə daha yaxın izləmə ilə qurula bilər.

Məsələn, immun sisteminə aid kiçik toxuma strukturları olan limfa düyünlərinə yayılmış şişlə yalnız bağırsaq divarının erkən qatlarında qalmış şişin nəzarət ehtiyacı eyni deyil. Qaraciyər və ya ağciyərdəki yayılma ocaqları çıxarılmış xəstələrdə ayrıca cədvəl lazım gələ bilər. Beş ilin tamam olması da bütün bağırsaq müayinələrinin bitməsi demək deyil; sonrakı plan yaşa, sağlamlığa və əvvəlki nəticələrə görə davam edir.

Qəbul yalnız analiz cavabına baxmaqdan ibarət olmur. Həkim çəki, iştaha, ağrı, nəcis ifrazı, yorğunluq və gündəlik fəaliyyəti soruşur. Xərçəngə qarşı dərman müalicəsindən, kimyaterapiyadan qalan əl və ayaqlarda keyimə, düz bağırsaq əməliyyatından sonra tez-tez tualetə getmə və ya nəcis saxlama çətinliyi ayrıca yardım tələb edə bilər. Bu problemləri «müalicə bitib, dözməliyəm» deyə gizlətmək lazım deyil.

Yazılı planda növbəti görüş tarixi, lazım olan müayinələr və yeni şikayət zamanı əlaqə saxlanacaq komanda göstərilə bilər. Başqa həkimə keçdikdə əvvəlki müayinələri yenidən toplamaq lazım olmasın deyə əməliyyat sənədini, şişin mikroskopik araşdırmasının cavabını və alınmış dərman müalicəsinə dair məlumatları bir yerdə saxlamaq faydalıdır.

CEA analizi nə deyir, nəyi deyə bilmir?

CEA bəzi şiş hüceyrələrinin qana buraxdığı zülaldır və şiş göstəricisi kimi izlənə bilər. Qan analizi ilə ölçülən bu göstərici əvvəllər yüksək olub müalicədən sonra azalıbsa, sonrakı nəticələri əvvəlkilərlə müqayisə etmək həkimə xəstəliyin gedişi barədə əlavə məlumat verə bilər. CEA-nın nə qədər tez-tez yoxlanılacağı təkrarlanma riskinə əsasən seçilir və çox vaxt planlı görüşlərin vaxtı ilə uyğunlaşdırılır.

Tək yüksək nəticə xərçəngin qayıtdığını sübut etmir. Siqaret və xərçəng olmayan bəzi xəstəliklər də CEA-nı artıra bilər. Həkim əvvəlki nəticələri, artımın davam edib etmədiyini, şikayətləri və görüntüləməni birlikdə qiymətləndirir. Lazım gəldikdə analizi təkrarlayır və ya əlavə müayinə istəyir.

Normal cavab da mütləq təminat deyil. Bütün bağırsaq şişləri bu zülalı nəzərəçarpacaq dərəcədə artırmadığından, nəticənin normal olması xəstəliyin təkrarlanmasını tam istisna etmir. İlk diaqnoz zamanı CEA normal olubsa, bu analizin izləmədə verəcəyi məlumat daha məhdud ola bilər. Buna görə yaxşı analiz cavabı planlaşdırılmış görüntüləməni və ya kolonoskopiyanı özbaşına ləğv etmək üçün əsas deyil.

Görüntüləmə hansı sahələri yoxlayır?

Kompüter tomoqrafiyası, qısaca KT, bədənin daxili hissələrinin rentgen şüaları ilə qat-qat görüntülənməsidir. Nəzarətdə döş qəfəsi, qarın və çanaq müayinəsi bağırsaqdan kənardakı dəyişiklikləri, o cümlədən qaraciyər və ağciyərlərdəki ocaqları axtarmaq üçün seçilə bilər. Bağırsağın içərisinə baxılan müayinə həmin sahələri tam göstərə bilməz.

Təkrarlanma riski daha yüksək olanlarda KT ilk illərdə çox vaxt 6 ilə 12 ay arasında intervallarla planlaşdırılır. Erkən və aşağı riskli mərhələdə ehtiyac fərqli ola bildiyindən bu interval hər bir xəstənin mütləq altı aydan bir tomoqrafiyadan keçməli olduğu mənasına gəlmir. Hər görüntüləmənin vaxtı ondan alınacaq məlumatın müalicə qərarına necə təsir edəcəyi ilə əlaqələndirilir.

KT zamanı görüntünü aydınlaşdıran kontrast maddə verilə bilər. Böyrək xəstəliyi və əvvəlki kontrast reaksiyası barədə məlumat müayinədən əvvəl bildirilməlidir. Düz bağırsağın yerləşdiyi çanaq sahəsini daha ətraflı qiymətləndirmək üçün bəzi hallarda maqnit rezonans tomoqrafiyası da lazım gəlir. Bu üsul güclü maqnit sahəsi ilə görüntü yaradır.

Kolonoskopiya nə vaxt təkrarlanır?

Kolonoskopiya kameralı elastik cihazla qalan yoğun bağırsağın və düz bağırsağın daxili səthinə baxışdır. Yeni polipləri, toxuma çıxıntılarını və bağırsağın birləşdirilmiş hissəsindəki bəzi dəyişiklikləri görməyə kömək edir. Adətən ilk nəzarət kolonoskopiyası əməliyyatdan təxminən bir il sonra aparılır.

İlk baxış normaldırsa, növbəti müayinə çox vaxt həmin baxışdan üç il sonra, o da normaldırsa daha sonra beşillik intervallarla planlaşdırılır. Polip və ya başqa dəyişiklik aşkarlanması müddəti qısalda bilər. Əməliyyatdan əvvəl bağırsaq şiş səbəbindən tam yoxlanılmayıbsa, ilk tam kolonoskopiya daha erkən, çox vaxt əməliyyatdan sonrakı 3 ilə 6 ay ərzində lazım olur.

Düz bağırsaq şişi anal yoldan yerli müdaxilə ilə çıxarılıbsa, həmin sahənin ayrıca və daha sıx müayinəsi tələb oluna bilər. Dərman və şüa müalicəsindən sonra əməliyyatsız izləmə seçilən xəstələrdə də xüsusi proqram tətbiq olunur. Onlar üçün ümumi kolonoskopiya təqvimi nəzarətin bütün hissələrini əhatə etmir.

Hansı dəyişiklikləri erkən bildirmək lazımdır?

Yeni başlayan və davam edən qarın və ya çanaq ağrısı, nəcisdə qan, ifraz vərdişinin dəyişməsi, səbəbsiz arıqlama və iştahasızlıq barədə növbəti görüşü gözləmədən komanda ilə əlaqə saxlamaq lazımdır. Uzanan öskürək, yeni təngnəfəslik və sarılıq da bildirilməlidir. Bu əlamətlər mütləq təkrarlanma demək deyil, amma səbəbi aydınlaşdırılmalıdır.

Qaz və nəcisin dayanması ilə güclü qarın ağrısı, təkrar qusma, çox qanaxma, bayılma və qəfil nəfəs darlığı təcili yardım tələb edir. Qarın divarına çıxarılmış bağırsaq ağzı, stoma varsa, onun fəaliyyətində kəskin dəyişiklik də qiymətləndirilməlidir. Xüsusən çıxışın dayanması ilə ağrı və qusma birlikdədirsə, planlı kontrola qədər gözləmək olmaz.

Gündəlik həyata qayıdışda nə kömək edir?

Müntəzəm fiziki fəaliyyət yorğunluğu azaltmağa, gücü və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər. Yoğun bağırsaq xərçəngindən sonra aparılan tədqiqatlar fiziki fəaliyyətin xəstəliyin gedişinə də fayda verə biləcəyini göstərir. Başlanğıc səviyyə fərdidir: qısa gəzintilərdən başlayıb müddəti tədricən artırmaq, yeni məşq proqramını komanda ilə razılaşdırmaq daha uyğun ola bilər.

Qidalanma bərpa mərhələsinə uyğunlaşdırılır. Kifayət qədər enerji və zülal qəbul etmək, imkan olduqca tərəvəz, meyvə və tam taxıllara yer vermək, işlənmiş ət məhsullarını məhdudlaşdırmaq ümumi sağlamlığa xidmət edir. Bağırsaq şikayətləri və ya stoma varsa, lifin miqdarı fərdi seçilir. Müəyyən pəhrizin xərçəngin təkrarlanmasını mütləq önlədiyini söyləmək olmaz.

Siqaretdən uzaqlaşmaq və alkoqol qəbul etməmək ümumi sağlamlıq üçün faydalıdır. Vitamin və bitki əlavələri planlı nəzarəti əvəz etmir, təkrarlanmanın qarşısını almaq üçün özbaşına başlanmamalıdır. Kontrol öncəsi narahatlıq yuxuya və gündəlik həyata təsir edirsə, bunu da qəbulda danışmaq olar. Psixoloji dəstək və bağırsaq funksiyasını yaxşılaşdırmağa yönəlmiş bərpa proqramları müalicədən sonrakı qayğının bir hissəsi ola bilər.