Yoğun bağırsaq xərçəngi erkən dövrdə heç bir şikayət verməyə bilər. Əlamət olduqda isə yeni başlayan və davam edən qəbizlik və ya ishal, bağırsağın tam boşalmaması hissi, səbəbsiz arıqlama və halsızlıq diqqət tələb edir. Bu şikayətlər başqa xəstəliklərdə də görünür, buna görə yalnız əlamətlərə baxaraq xərçəng diaqnozu qoymaq mümkün deyil.
Əvvəllər olmayan dəyişiklik təkrarlanırsa, gündəlik həyatınıza təsir edirsə və ya bir neçə şikayət birlikdə yaranırsa, həkim müayinəsini gecikdirməmək lazımdır. Güclü qarın ağrısı ilə yanaşı qusma, qarında şişkinlik, nəcis və qazın çıxmaması isə təcili qiymətləndirmə tələb edir. Belə vəziyyətdə planlı qəbul gününü gözləmək olmaz.
Xəstəlik niyə uzun müddət hiss olunmur?
Yoğun bağırsaq həzm sisteminin nəcisin formalaşdığı hissəsidir. Onun son hissəsi olan düz bağırsaqda nəcis xaric edilməzdən əvvəl toplanır. Xərçəng bağırsağın daxili səthindəki hüceyrələrin nəzarətsiz çoxalması ilə yarana bilər. Bir çox halda bu proses polip adlanan toxuma çıxıntısında başlayır, amma hər polip xərçəngə çevrilmir.
Kiçik şiş bağırsağın içində nəcisin keçməsinə mane olmaya bilər, ona görə insan yeməyini yeyir, işinə gedir və gündəlik həyatında heç bir narahatlıq hiss etmir. Şiş böyüdükcə, bağırsağın hərəkətinə təsir etdikcə və ya az miqdarda qan itkisinə səbəb olduqca şikayətlər üzə çıxa bilər. Görünən dəyişiklik olmaya bilər. Dəmir ehtiyatı isə tədricən azalır.
Ağrının olmaması arxayınlıq üçün kifayət etmir. Bunun əksi də doğrudur: güclü ağrı təkbaşına xəstəliyin mərhələsini göstərmir. Şikayətin şiddəti ilə şişin yayılması arasında hər kəsə tətbiq edilən düz bir əlaqə yoxdur; mərhələ müayinələrin nəticəsi ilə müəyyən olunur.
Gündəlik bağırsaq vərdişində nələr dəyişə bilər?
Burada əsas müqayisə başqa insanlarla deyil, sizin əvvəlki vəziyyətinizlədir. Həmişə eyni qaydada tualetə gedən bir şəxsdə yeni qəbizlik, tezləşmiş nəcis ifrazı və ya ishalın qəbizliklə növbələşməsi araşdırılmalıdır. Bir günlük dəyişiklik qida, dərman və ya infeksiya ilə bağlı ola bilsə də, eyni şikayətin uzanması, təkrarlanması və aydın səbəbinin olmaması daha ətraflı araşdırma tələb edir.
Tualetdən sonra bağırsağın hələ dolu qalması hissi.
Davamlı və ya təkrarlayan qarın sancısı, köp və narahatlıq.
Nəcisin əvvəlkindən fərqli görünməsi ilə yanaşı ifraz vərdişinin dəyişməsi.
Pəhriz saxlamadan arıqlama, iştahanın azalması və səbəbi bilinməyən yorğunluq.
Analizdə aşkarlanan, səbəbi izah olunmayan dəmir çatışmazlığı və qanazlığı.
Qanazlığında qanda oksigen daşıyan hemoqlobin azalır və pilləkən qalxanda tez yorulmaq, əvvəlkindən daha az hərəkətlə təngnəfəs olmaq və solğunluq bu dəyişikliklə bağlı ola bilər. Dəmir preparatı bəzi göstəriciləri düzəltsə də, dəmirin niyə azaldığını ayrıca araşdırmaq lazımdır. Xüsusən kişilərdə və aybaşısı dayanmış qadınlarda yeni dəmir çatışmazlığı həzm sistemi ilə bağlı müayinə ehtiyacını gündəmə gətirə bilər.
Nəcisdə qan da xəbərdarlıq əlamətidir və həkimə bildirilməlidir. Lakin qan görməmək xəstəliyi istisna etmir. Eyni qaydada, nəcisin bir dəfə nazik olması diaqnoz deyil; həkim bu dəyişikliyi müddəti, yanaşı şikayətlər və əvvəlki sağlamlıq vəziyyəti ilə birlikdə dəyərləndirir.
Kimlərdə risk daha yüksəkdir?
Yaş artdıqca yoğun bağırsaq xərçənginə tutulma ehtimalı yüksəlsə də, xəstəlik gənclərdə də yarana bildiyindən yeni şikayəti yalnız yaşın az olmasına görə əhəmiyyətsiz saymaq düzgün deyil. Risk amili xəstəliyin mütləq yaranacağı demək olmadığı kimi, məlum riskin olmaması da onu istisna etmir.
Ata, ana, bacı, qardaş və ya övladda yoğun bağırsaq və ya düz bağırsaq xərçənginin olması həkim üçün vacib məlumatdır. Qohuma diaqnozun neçə yaşında qoyulduğu və ailədə neçə nəfərin xəstələndiyi də əhəmiyyət daşıyır. Yaxın qohumlarda müəyyən növ poliplərin olması barədə məlumat da paylaşılmalıdır.
Bəzi ailələrdə irsi meyil mövcuddur. Məsələn, Linç sindromunda hüceyrənin irsi materialındakı səhvlərin düzəldilməsi pozulur. Ailəvi adenomatoz polipoz isə bağırsaqda çoxsaylı poliplərin yaranmasına səbəb olan irsi vəziyyətdir. Bu vəziyyətlər xüsusi tibbi qiymətləndirmə tələb edir, lakin ailədə bir nəfərdə xərçəng aşkarlanması digər ailə üzvlərində də mütləq belə bir irsi sindromun olduğu mənasına gəlmir.
Əvvəllər müəyyən poliplərin və ya bağırsaq xərçənginin aşkarlanması, eləcə də yoğun bağırsağı uzun müddət zədələyən iltihabi xəstəliklər riski artırır. Xoralı kolit və yoğun bağırsağı tutan Kron xəstəliyi bu qrupa daxildir. Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu fərqlidir. O, özü yoğun bağırsaq xərçəngi riskini artıran xəstəlik sayılmır.
Siqaret, artıq çəki, az hərəkətlilik, alkoqol və işlənmiş ət məhsullarının çox olduğu qidalanma da risklə əlaqəlidir. Bu amillər xəstəni günahlandırmaq üçün sadalanmır. Xəstəlik müxtəlif səbəblərin birləşməsi ilə yarana bilər və sağlam həyat tərzi keçirən insanlarda da görülür.
Hansı vəziyyətdə gözləmək olmaz?
Davam edən yeni bağırsaq dəyişikliyi, səbəbsiz çəki itkisi, nəcisdə qan və ya izah olunmayan qanazlığı yaxın zamanda həkim qəbuluna səbəbdir. Ailəvi risk varsa, bunu qəbul zamanı əvvəldən demək faydalıdır. Şikayətə özünüz üçün həftələrlə gözləmə müddəti təyin etmək lazım deyil, xüsusən vəziyyət pisləşirsə.
Güclü və artan qarın ağrısı, təkrar qusma, qarında nəzərəçarpan şişkinlik və qazla nəcisin dayanması bağırsaq keçməməzliyini düşündürə bilər. Bu, bağırsaq möhtəviyyatının irəliləyə bilməməsidir. Səbəb xərçəngdən başqa problem də ola bilər, amma belə şikayətlərdə, eləcə də çox qanaxma, bayılma, soyuq tər və kəskin halsızlıq zamanı təcili yardım ehtiyacı dəyişmir.
İlk qəbulda nə aydınlaşdırılır?
Həkim şikayətin nə vaxt başladığını, davamlı olub olmadığını, çəkinin dəyişməsini, qəbul edilən dərmanları və ailə tarixçəsini soruşur. Müayinədən sonra qan analizləri və ehtiyaca uyğun bağırsaq müayinəsi planlaşdırıla bilər. Şübhəli toxumadan kiçik nümunə götürülüb mikroskop altında yoxlanması biopsiya adlanır; xərçəng diaqnozunun təsdiqində bu araşdırmanın xüsusi yeri var.
Xərçəng təsdiqlənərsə, müalicə şişin yerləşməsinə və yayılmasına görə seçilir. Uyğun hallarda yoğun bağırsaq xərçənginin laparoskopik cərrahiyyəsi, qarında kiçik kəsiklərdən aparılan əməliyyat müalicənin bir hissəsi ola bilər. Qəbulda əvvəlki analizlərin, müayinə cavablarının və istifadə etdiyiniz dərmanların siyahısının olması eyni məlumatları yenidən toplamağa ehtiyacı azaldır.