Düz bağırsaq xərçəngində müalicə hər zaman əməliyyatla başlamır. Əvvəlcə şişin bağırsaq divarında nə qədər irəlilədiyi, ətraf toxumalara və başqa orqanlara yayılıb-yayılmadığı müəyyənləşdirilir. Sonra cərrah, onkoloq və digər mütəxəssislər müayinələri birlikdə qiymətləndirərək müalicənin ardıcıllığını seçirlər.
Bəzi erkən şişlərdə ilk addım cərrahiyyə olur. Daha irəliləmiş xəstəlikdə isə əməliyyatdan əvvəl dərman və şüa müalicəsi lazım gələ bilər. Bu ardıcıllıq əməliyyatın səbəbsiz gecikdirilməsi deyil: məqsəd şişi kiçiltmək, onun tam çıxarılmasını asanlaşdırmaq və xəstəliyin qayıtma ehtimalını azaltmaqdır. Eyni diaqnozu eşidən iki insanın müalicə planı buna görə fərqli ola bilər.
Mərhələni göstərən müayinələr
Kolonoskopiya yoğun bağırsağın və düz bağırsağın içərisinə kameralı nazik alətlə baxılmasıdır. Müayinə zamanı şişdən götürülən kiçik toxuma nümunəsi, biopsiya, laboratoriyada araşdırılır. Xərçəng diaqnozu bu toxuma müayinəsi ilə təsdiqlənir. Lakin biopsiya təkbaşına xəstəliyin nə qədər yayıldığını göstərmir.
Çanağın maqnit rezonans tomoqrafiyası, MRT, düz bağırsağın ətrafını ətraflı göstərir. Şişin divardan kənara çıxması, yaxın limfa düyünlərinin görünüşü və əməliyyat zamanı çıxarılacaq toxumanın sərhədlərinə yaxınlığı qiymətləndirilir. Limfa düyünləri immun sisteminin kiçik strukturlarıdır; xərçəng hüceyrələri onlara yayıla bilər. MRT-də şübhəli görünən düyün isə avtomatik olaraq xərçəng demək deyil.
Döş qəfəsi və qarın nahiyəsinin kompüter tomoqrafiyası, KT, xüsusən ağciyər və qaraciyər kimi uzaq orqanları yoxlamağa kömək edir. Qan analizləri də ümumi vəziyyət barədə məlumat verir. Həkim mərhələni bütün bunları birləşdirərək müəyyənləşdirir: şişin dərinliyi, limfa düyünləri və uzaq yayılma birlikdə nəzərə alınır.
Şiş toxumasında MMR və ya MSI adlanan əlavə testlər də istənə bilər. Bunlar hüceyrənin genetik səhvləri düzəltmə sistemində dəyişiklik olub-olmadığını araşdırır. Müəyyən nəticələr olduqda immun sisteminin şişə qarşı fəaliyyətini gücləndirən immunoterapiya seçimi gündəmə gələ bilər; bu seçim hər xəstəyə aid deyil.
Müalicə qərarı necə verilir?
Müayinələr adətən multidissiplinar şurada müzakirə olunur. Bu, cərrahın, dərman müalicəsini planlaşdıran onkoloqun, şüa müalicəsi həkiminin, görüntüləri şərh edən radioloqun və toxumanı qiymətləndirən patoloqun birgə qərar verməsidir. Hər biri eyni xəstəliyin fərqli tərəfini görür.
Şura yalnız şişin ölçüsünə baxmır. Ürək və ağciyər xəstəlikləri, qidalanma, gündəlik fəaliyyətdə müstəqillik, əvvəlki müalicələr və xəstənin seçimləri də əhəmiyyət daşıyır. Təklif olunan planın məqsədi, mərhələləri və mümkün yan təsirləri sizinlə ayrıca danışılmalıdır.
Qəbul zamanı biopsiya cavabının, MRT və KT görüntülərinin, istifadə etdiyiniz dərmanların siyahısının birlikdə olması qiymətləndirməni asanlaşdırır. Təkcə müayinə nəticəsinin yazılı hissəsi bəzən kifayət etmir: komanda görüntülərin özünü də nəzərdən keçirə bilər. “Niyə əvvəl əməliyyat deyil?” sualının cavabı məhz bu qiymətləndirmədə aydınlaşır.
Əməliyyatdan əvvəlki müalicənin məqsədi
Kimyaşüa müalicəsində şüa ilə birlikdə onun təsirini gücləndirən xərçəng dərmanı verilir. Şüa müəyyən nahiyəyə yönəlir, dərman seçimi və müddəti isə plan üzrə müəyyənləşdirilir. Müalicə şişin kiçilməsinə kömək edə bilər, amma cavabın dərəcəsi əvvəlcədən dəqiq bilinmir.
Total neoadjuvant terapiya, qısaca TNT, planlaşdırılan kimyaterapiya və şüa müalicəsinin əməliyyatdan əvvəl tamamlandığı yanaşmadır. Kimyaterapiya xərçəngə qarşı dərman müalicəsidir. Burada həm çanaqdakı şişə, həm də görüntülərdə görünməyən mümkün yayılmaya təsir etmək hədəflənir. Bu yanaşma xüsusən yerli irəliləmiş, təkrarlanma riski yüksək xəstəlikdə müzakirə olunur.
Hamıya eyni sxem verilmir. Seçilmiş daha aşağı riskli hallarda şüa müalicəsinin istifadəsi fərqli planlaşdırıla bilər; bəzi erkən şişlərdə isə əməliyyatdan əvvəl belə müalicəyə ehtiyac olmur. Müalicə gedərkən qan göstəriciləri, qidalanma və yan təsirlər izlənir. İshal, halsızlıq və ya yemək çətinliyi yarananda bunları növbəti qəbuladək gizlətmək lazım deyil.
Şiş görünmürsə, əməliyyat yenə lazımdır?
Müalicədən sonra şişin vəziyyəti təkrar MRT, barmaqla müayinə və bağırsağın içərisinə kamera ilə baxış vasitəsilə qiymətləndirilir. Heç birində qalan şiş əlaməti aşkarlanmadıqda buna tam klinik cavab deyilir. Bu nəticə toxumada bir dənə də xərçəng hüceyrəsi qalmadığını sübut etmir.
Seçilmiş xəstələrdə “watch and wait”, yaxından izləmə yanaşması müzakirə oluna bilər. Əməliyyat dərhal aparılmır, əvəzində əvvəlcədən müəyyən edilmiş sıx müayinə proqramı tətbiq olunur. Bu qərar təcrübəli komanda ilə verilir və müntəzəm nəzarətə gəlmək imkanı tələb edir.
Şiş yenidən böyüyə bilər. Belə dəyişiklik aşkarlanarsa cərrahiyyə yenidən gündəmə gəlir. Özünü yaxşı hiss etmək və qanaxmanın dayanması izləmə proqramını əvəz etmir; yalnız şikayətlərə baxaraq əməliyyatdan imtina etmək həmin yanaşma sayılmır.
Əməliyyat və sonrakı toxuma cavabı
Orta və aşağı düz bağırsaq şişlərində əsas cərrahi prinsiplərdən biri total mezorektal eksiziya, TME-dir. Mezorektum düz bağırsağın ətrafındakı, damarları və limfa düyünlərini daşıyan yağlı toxumadır. Əməliyyatda şişli bağırsaq hissəsi bu toxuma ilə birlikdə uyğun anatomik sərhədlər üzrə çıxarılır.
Qarında kiçik kəsiklər və kamera ilə aparılan üsul laparoskopik cərrahiyyə adlanır. Uyğun hallarda tətbiq edilən düz bağırsaq xərçənginin laparoskopik əməliyyatı da həmin onkoloji prinsiplərə əsaslanır. Toxumanın ayrılmasını laparoskopik TME videosunda görmək olar; bu, böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş cərrahi çəkilişdir.
Çıxarılan toxumanın laboratoriya cavabı şişin qalıb-qalmadığını, limfa düyünlərini və kəsilmiş sərhədləri göstərir. Sonrakı müalicə və nəzarət planı bu nəticəyə, eləcə də əvvəldən verilmiş müalicəyə əsaslanır.
Planlı müayinələri gözləyərkən güclü qarın ağrısı, qarında şişkinlik, qaz və nəcis çıxmaması, qusma və ya çoxlu qanaxma yaranarsa təcili tibbi yardım lazımdır. Bunlar bağırsağın tutulması və ya başqa ağırlaşmanın əlaməti ola bilər.