Ümumi cərrahiyyə geniş ixtisas sahəsidir. Bu sahədə çalışan həkim sonradan fəaliyyətini müəyyən orqanlara və ya xəstəlik qrupuna yönəldə bilər. Kolorektal cərrahiyyə yoğun və düz bağırsaqla, yuxarı həzm sistemi cərrahiyyəsi əsasən mədə və qida borusu ilə, cərrahi onkologiya isə xərçəngin cərrahi müalicəsi ilə məşğul olur. Bu istiqamətlər bir-biri ilə kəsişir.
Xəstə üçün əsas sual həkimin adının qarşısında neçə titul yazılması deyil. Konkret xəstəliyin qiymətləndirilməsi və müalicəsi üzrə hazırlıq, əməliyyat təcrübəsinin həmin sahəyə uyğunluğu və lazım olan komandanın mövcudluğu daha faydalı meyarlardır. Ümumi cərrah da müəyyən dar sahədə çalışa bilər.
İxtisasın genişliyi xəstəyə nə deyir?
Ümumi cərrahın hazırlığı diaqnozun qoyulmasını, əməliyyata ehtiyacın qiymətləndirilməsini, müdaxiləni və sonrakı qayğını əhatə edir. Dar sahəyə yönəlmək həmin əsas hazırlığın üzərində müəyyən xəstəliklərə daha çox diqqət ayırmaq deməkdir. Təhsil və rəsmi ixtisas adları ölkələrə görə fərqlənə bilər, ona görə yalnız tituldan dəqiq səlahiyyət siyahısı çıxarmaq düzgün olmaz.
Danışıqda işlənən “uzman” sözü də çaşqınlıq yarada bilir. Bu söz ixtisaslaşmış həkim mənasında işlədilir və özlüyündə ümumi cərrahdan ayrı bir əməliyyat sahəsinin adı deyil. “Ümumi cərrah, yoxsa uzman?” sualından çox, “Bu həkim mənim xəstəliyim üzrə hansı işi görür?” sualı məlumat verir.
Məsələn, çətin düz bağırsaq əməliyyatı planlananda həkimin həmin orqanın əməliyyatları ilə məşğul olması əhəmiyyət daşıyır. Başqa həkimə yönləndirmə ilkin qiymətləndirmənin yararsız olması demək deyil. Bəzi xəstəliklərin müalicəsi müəyyən avadanlıq və bir neçə ixtisasın birgə işini tələb edir.
Bağırsaq, mədə və qida borusu üzrə istiqamətlər
Kolorektal cərrahiyyə yoğun bağırsaq, düz bağırsaq və anal nahiyənin xəstəliklərini əhatə edir. Buraya xərçənglə yanaşı bəzi iltihabi xəstəliklər, bağırsaq divarındakı kiçik ciblərin iltihabı olan divertikulit və anal nahiyə problemləri də daxildir. Deməli, kolorektal cərraha müraciət edilməsi xərçəng diaqnozu qoyulduğunu bildirmir.
Bu sahədə müalicə təkcə xəstə toxumanı çıxarmaqdan ibarət deyil. Xüsusilə düz bağırsaq əməliyyatlarında bağırsağın saxlanması, nəcisə nəzarət və əməliyyatdan sonrakı gündəlik həyat əvvəlcədən müzakirə edilir. Bəzi hallarda stoma, bağırsağın qarın dərisində yaradılan açılışa çıxarılması lazım ola bilər. Bunun müvəqqəti və ya daimi olması xəstəliyə və əməliyyat planına bağlıdır.
Yuxarı həzm sistemi üzrə çalışan cərrah mədə və qida borusunun cərrahi problemlərini qiymətləndirir. Udma çətinliyi yaradan daralmalar, bəzi yırtıqlar və şişlər bu istiqamətə aid ola bilər. Bu orqanlarda müdaxilə qidanın keçdiyi yolu dəyişə bildiyi üçün qidalanma vəziyyəti və sonrakı qida qəbulu da planın içində olur.
“Şiş” sözü avtomatik xərçəng mənasına gəlmir. Törəmə xoşxassəli və ya bədxassəli ola bilər; bunu ayırmaq üçün çox vaxt toxuma nümunəsinin müayinəsi lazımdır. Hansı cərrahın cəlb olunması yalnız şikayətin adına yox, araşdırmada aşkarlanan dəyişikliyə əsaslanır.
Cərrahi onkologiya nəyi dəyişir?
Xərçəngin cərrahi müalicəsində şişin yeri ilə yanaşı nə qədər yayıldığı müəyyənləşdirilir. Xəstəliyin mərhələsi deyilən bu məlumat əməliyyatın mümkünlüyünə və digər müalicələrin ardıcıllığına təsir edir. Kiçik görünən şişin və böyük görünən şişin planı tək ölçüyə əsasən seçilmir.
Cərrahi onkoloq əməliyyatın məqsədini dəqiqləşdirir. Bəzən məqsəd xəstəliyi tam çıxarmaqdır, bəzən toxuma nümunəsi almaq və ya qida keçməməsi kimi ağır şikayəti yüngülləşdirməkdir. Bu məqsədlər eyni nəticə vəd etmir və xəstə hansı məqsədlə əməliyyata getdiyini bilməlidir.
Əməliyyat planında çıxarılacaq toxumanın sərhədi, ətraf strukturların qorunması və lazım olan limfa düyünlərinin qiymətləndirilməsi nəzərə alınır. Limfa düyünləri müdafiə sisteminin kiçik strukturlarıdır; xəstəlik onlara yayıla bilər. Çıxarılan toxumanın son müayinəsi bəzən əvvəlki ehtimalı dəyişir və əlavə müalicə qərarına təsir göstərir.
Xərçəng müalicəsi niyə komanda ilə planlanır?
Bir cərrah bütün müalicə növlərini tək seçmir. Komanda müzakirəsində cərrahla yanaşı dərmanla xərçəng müalicəsini planlayan onkoloq, lazım olduqda şüa müalicəsi həkimi, görüntüləri qiymətləndirən radioloq və toxumanı mikroskopla araşdıran patoloq iştirak edir. Bu birgə müzakirə multidissiplinar yanaşma adlanır.
Məsələn, yoğun bağırsaq xərçəngində bir çox xəstə üçün ilk müalicə əməliyyat ola bilər. Düz bağırsağın bəzi şişlərində isə əvvəlcə dərman və ya şüa müalicəsi planlanır. Eyni “bağırsaq xərçəngi” ifadəsi ilə təqdim olunan iki xəstəliyin ardıcıllığının fərqlənməsi bu səbəbdəndir.
Komanda həmçinin yanaşı xəstəlikləri, zəifləmiş qidalanmanı və xəstənin üstünlüklərini nəzərə alır. Təklif olunan plan sizə izah edilməli, fayda və risklərlə yanaşı mümkün alternativlər də danışılmalıdır. Müzakirənin komanda daxilində aparılması xəstənin qərardan kənarda qalması demək deyil.
Fərqli rəylər olduqda plan necə aydınlaşdırılır?
İkinci rəy üçün əvvəlki görüntülərin, toxuma müayinəsinin və verilmiş müalicənin sənədləri lazımdır. İki təklif fərqlənirsə, onların eyni məlumatlara əsaslanıb-əsaslanmadığı aydınlaşdırılır. Biri əlavə görüntüləmə istəyirsə, bunun hansı qeyri-müəyyənliyi aradan qaldıracağı soruşula bilər. Bəzən fərq diaqnozda deyil, eyni məqsədə çatmaq üçün mümkün yollar arasındadır.
Qəbulda müalicəni kimin əlaqələndirəcəyi, nəticələri kimin izah edəcəyi və problem yarananda hara müraciət olunacağı dəqiqləşdirilə bilər. Xüsusilə əməliyyatdan əvvəl başqa müalicə nəzərdə tutulubsa, növbəti görüşün vaxtı və kimlə olacağı aydın yazılmalıdır.
Bu araşdırmalar gedərkən qan qusma, huş itirmə, keçməyən güclü qarın ağrısı və ya qusma ilə birlikdə qaz və nəcisin çıxmaması yaranarsa, planlı komanda görüşünü gözləmək olmaz. Maye belə uda bilməmək də təcili qiymətləndirmə tələb edir. Təcili problem aradan qaldırıldıqdan sonra əsas xəstəliyin müalicə ardıcıllığı yenidən nəzərdən keçirilir.