Böyrəküstü vəzidə şiş aşkarlanması onun mütləq çıxarılacağı demək deyil. Əvvəl iki məsələ aydınlaşdırılır: törəmə artıq hormon hazırlayırmı və görüntülərdə xərçəngə şübhə yaradan xüsusiyyətlər varmı? Əməliyyat qərarı bu cavablarla yanaşı şikayətlərə, böyüməyə və ümumi sağlamlıq vəziyyətinə əsaslanır.
Belə törəmələr çox vaxt başqa səbəbdən çəkilmiş tomoqrafiyada görünür. Onların əhəmiyyətli hissəsi xoşxassəlidir. Lakin heç bir ağrının olmaması hormon fəaliyyətinin də normal olduğunu göstərmir, buna görə ilkin qiymətləndirmədə həm görüntülər, həm də uyğun analizlər lazımdır.
Təsadüfi tapıntı cavabda nə deməkdir?
Böyrəklərin üstündə yerləşən böyrəküstü vəzilər təzyiq, maddələr mübadiləsi və orqanizmin gərginliyə cavabında iştirak edən hormonlar hazırlayır. Başqa xəstəliyi araşdırarkən burada görülən törəməyə insidentaloma deyilir. Ad tapılma şəraitini bildirir. Şişin növünü isə demir. Böyrəküstü vəzi böyrəyin özündən ayrı orqandır.
Kompüter tomoqrafiyasında, qısaca KT-də, törəmənin yalnız diametrinə baxılmır. Daxili quruluşunun eynicinsli olması, sıxlığı, sərhədləri və ətraf toxumalarla münasibəti qiymətləndirilir. Kontrast maddə verilmədən çəkilmiş KT bəzi törəmələrin xoşxassəli olduğunu göstərməyə kifayət etdiyi halda, görüntü qeyri-müəyyən qalarsa əlavə müayinə və ya müəyyən müddətdən sonra təkrar çəkiliş lazım gələ bilər.
Əvvəlki görüntü müqayisəyə imkan verir: həkim yeni cavabda yazılan ölçünü təkbaşına qiymətləndirmək əvəzinə, törəmənin aradan keçən müddətdə böyüyüb-böyümədiyini və quruluşunda dəyişiklik olub-olmadığını araşdıra bilir. Başqa orqanda xərçəng keçirmiş insanda da böyrəküstü vəzi törəməsi avtomatik yayılma sayılmır, amma həmin tarix qiymətləndirməyə təsir edir.
Hormon analizləri niyə vacibdir?
Hormonlarla məşğul olan mütəxəssis, endokrinoloq, hansı analizlərin lazım olduğunu müəyyənləşdirir. Müxtəlif hormonların artması fərqli problemlər yaradır. Şikayət olmadan da analiz lazım gəlir. Bəzi dəyişikliklər insanın özünü normal hiss etdiyi dövrdə də təzyiqə, qan şəkərinə və sümüklərə təsir göstərə bilər.
Kortizol orqanizmin gərginliyə cavabında və maddələr mübadiləsində iştirak edir. Artıqlığı araşdırılarkən həkimin təyin etdiyi deksametazon qəbulundan sonra qan analizi aparıla bilər; bu test hormonun lazımi şəkildə azalmasını qiymətləndirir.
Adrenalinlə əlaqəli hormonların artıqlığı qan və ya sidikdə metanefrinlər adlı maddələrlə araşdırılır. Şübhəli əlamətlər və ya tipik xoşxassəli törəməyə uyğun olmayan görüntü olduqda, artıq hormon ifrazının həm gündəlik həyata, həm də mümkün müdaxiləyə təsirini qiymətləndirmək üçün bu analiz lazım gəlir.
Aldosteron duz və maye tarazlığına, bununla da təzyiqə təsir edir. Yüksək təzyiq və ya səbəbi aydın olmayan kalium azalması varsa, aldosteron və renin adlı maddələrin nisbəti yoxlanıla bilər.
Analizdən əvvəl istifadə edilən dərmanlar və qəbul şəraiti nəzərə alınmalıdır. Nəticəyə təsir edə bilən dərmanı özbaşına kəsmək olmaz. Bir göstəricinin sərhəddən kənarda olması da hər dəfə əməliyyat demək deyil; bəzən testi təkrarlamaq və ya başqa müayinə ilə dəqiqləşdirmək lazım gəlir.
Adrenalinə bənzər hormonları artıq hazırlayan şiş feoxromositoma adlanır. Tutmaşəkilli ürəkdöyünmə, güclü tərləmə, baş ağrısı və təzyiqin yüksəlməsi buna uyğun ola bilər. Belə şişdə əməliyyatdan əvvəl təzyiqi və qan dövranını hazırlayan xüsusi dərman müalicəsi tələb olunur. Hazırlıq olmadan müdaxilə ciddi təzyiq dəyişikliklərinə səbəb ola bilər.
İzləmə, biopsiya və əməliyyat arasında seçim
Görüntüdə aydın xoşxassəli görünən, artıq hormon hazırlamayan və şikayət yaratmayan törəmələrdə əməliyyat çox vaxt lazım olmur. Bəzi hallarda əlavə görüntüləmə izləməsi də tələb edilmir. Qeyri-müəyyən törəmədə isə təkrar müayinənin vaxtı və hansı dəyişiklikdə qərarın yenilənəcəyi əvvəlcədən müəyyənləşdirilir.
Xərçəngə şübhəli quruluş, əhəmiyyətli böyümə və ya klinik problem yaradan hormon artıqlığı əməliyyat üçün əsas ola bilər. Yüngül kortizol artıqlığında qərar daha fərdidir. Təzyiq, şəkərli diabet, sümük sağlamlığı, yaş və əməliyyatın riski birlikdə qiymətləndirilir. Tək ölçü rəqəmi bu məlumatların hamısını əvəz etmir.
Böyrəküstü vəzi törəməsində biopsiya, iynə ilə toxuma nümunəsinin götürülməsi, adi ilk addım deyil. Yalnız nəticənin müalicəni dəyişəcəyi xüsusi hallarda nəzərdən keçirilir. Biopsiyadan əvvəl feoxromositoma ehtimalı istisna edilməlidir, çünki belə törəməyə müdaxilə təhlükəli hormon ifrazını və təzyiq yüksəlməsini tətikləyə bilər.
Laparoskopik adrenalektomiya nədir?
Adrenalektomiya böyrəküstü vəzinin çıxarılmasıdır. Laparoskopik üsulda cərrah kiçik kəsiklərdən daxil edilən kamera və alətlərlə işləyir. Uyğun törəmələrdə bu yanaşma istifadə oluna bilər. Xərçəngin qonşu toxumalara keçməsindən şübhələnildikdə isə törəməni bütöv çıxarmaq üçün açıq əməliyyat daha münasib ola bilər.
Qanaxma, infeksiya, qonşu orqanların zədələnməsi və açıq üsula keçmək ehtimalı müzakirə olunan risklərdəndir. Böyrəküstü vəzi mühüm damarlara və başqa orqanlara yaxın yerləşir. Əməliyyat planlanarkən endokrinoloq, cərrah və əməliyyatda yatızdırılmanı və həyati göstəricilərə nəzarəti aparan anesteziya həkiminin birlikdə hazırlığı, xüsusən hormon ifraz edən şişlərdə, müalicənin vacib hissəsidir.
Müdaxilənin gedişini laparoskopik sol adrenalektomiya videosunda görmək olar; bu, böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş cərrahi çəkilişdir. Üsul haqqında məlumat böyrəküstü vəzi cərrahiyyəsi səhifəsində də var. Törəmənin dəqiq toxuma diaqnozu çıxarıldıqdan sonra laboratoriya müayinəsi ilə müəyyən edilir.
Bir vəzi çıxarıldıqdan sonra hormonlar necə tənzimlənir?
Sağlam qalan böyrəküstü vəzi çox vaxt orqanizmin hormon ehtiyacını ödəyə bilsə də, xüsusən kortizol artıqlığı olan şiş çıxarıldıqdan sonra bəzən müvəqqəti hormon əvəzedici dərman lazım gəlir. Hər iki vəzi çıxarıldıqda hormonların dərmanla əvəzlənməsi ömürboyu tələb olunur. Müalicənin müddəti analizlər və endokrinoloqun qiymətləndirməsi ilə müəyyənləşdirilir.
Əvəzedici steroid dərman təyin edilərsə, onun qəbulunu özbaşına dayandırmaq olmaz. Xəstəlik və qusma zamanı nə ediləcəyi haqqında ayrıca plan verilməlidir. Əməliyyatdan sonra güclü zəiflik, davamlı qusma, təzyiqin enməsi və huşda dəyişiklik hormon çatışmazlığını göstərə bilər və təcili tibbi yardım tələb edir.
Əməliyyatdan əvvəl güclü baş ağrısı və çox yüksək təzyiqə döş ağrısı, nəfəs darlığı və ya görmənin pozulması qoşularsa da təcili yardım lazımdır. Sonrakı nəzarətdə isə yara ilə yanaşı təzyiq, hormon nəticələri və çıxarılan şişin laboratoriya cavabı izlənir. Əvvəl qəbul edilən təzyiq dərmanlarına ehtiyac dəyişə bilər; yeni dozalar nəzarət altında müəyyənləşdirilir.