Mədə xərçəngini təkcə ağrının yerinə və ya qan analizinə əsasən müəyyən etmək olmur. Diaqnoz adətən endoskopiya zamanı mədənin daxilinə baxılması və şübhəli sahədən götürülən toxumanın laboratoriyada araşdırılması ilə qoyulduqdan sonra xəstəliyin nə qədər yayıldığı öyrənilir və müalicənin ardıcıllığı seçilir.
Bu ardıcıllıq hər kəsdə eyni deyil. Bəzi erkən şişlər yerli müdaxilə ilə müalicə oluna bildiyi halda, mədə divarına daha dərindən keçmiş, lakin uzaq orqanlara yayılmamış xərçəngdə əməliyyatdan əvvəl dərman müalicəsi lazım gələ bilər. Müalicəyə dərmanlarla başlamaq əməliyyatdan imtina edildiyi mənasına gəlmir.
Hansı şikayətlərə diqqət yetirmək lazımdır?
Erkən dövrdə heç bir əlamət olmaya bilər. Bəzən isə yeməkdən sonra narahatlıq, köp, iştahanın azalması, ürəkbulanma və ya az miqdarda yeməklə doyma hissi yaranır. Bu əlamətlər başqa mədə xəstəliklərində də göründüyündən bir şikayətin olması xərçəng diaqnozu sayılmır, amma onun davam etməsi və əvvəlkindən fərqli olması müayinə üçün səbəbdir.
Səbəbsiz arıqlama, getdikcə artan udma çətinliyi, təkrarlanan qusma və davamlı halsızlıq daha tez qiymətləndirilməlidir. Mədədən az miqdarda, uzunmüddətli qan itkisi qanazlığı yarada bilər. Qanazlığı qanda oksigen daşıyan hemoqlobinin azalmasıdır; insan tez yorula, təngnəfəs ola və rəngi solğun görünə bilər. Bu halın səbəbini araşdırmadan yalnız dəmir qəbul etmək qan itkisinin mənbəyini gizli saxlaya bilər.
Qan qusma, qəhvə çöküntüsünə bənzər qusuntu, qatranabənzər qara nəcis, huşun itməsi və ya güclü başgicəllənmə olduqda təcili tibbi yardım lazımdır. Maye də qəbul edə bilməyən, davamlı qusan insanın planlı görüş gününü gözləməsi uyğun deyil. Bu əlamətlər xərçəngdən başqa səbəblərlə də yarana bilər, lakin təcili qiymətləndirmə tələbi dəyişmir.
Helicobacter pylori və digər risk amilləri
Helicobacter pylori mədənin daxili səthində yaşaya bilən bakteriyadır. Uzun müddət qaldıqda iltihaba və bəzi insanlarda mədənin daxili qatında xərçəng riskini artıran dəyişikliklərə səbəb olur. Bakteriya tapılıbsa, bu, xərçəng diaqnozu deyil. İnfeksiyası olan insanların çoxunda mədə xərçəngi yaranmır, amma uyğun müalicə gələcək riski azalda bilər.
İnfeksiyaya qarşı dərmanları həkim seçir. Əvvəllər hansı antibiotiklərin qəbul edildiyi və dərmanlara allergiyanın olub-olmaması bu seçimə təsir göstərə bilər. Şikayətlərin azalması bakteriyanın aradan qalxdığını təkbaşına göstərmir; müalicənin nəticəsini ayrıca testlə yoxlamaq lazım gəlir. Bakteriyanı müalicə etmək davam edən arıqlama və ya qanaxma kimi əlamətlərin araşdırılmasını əvəz etmir.
Siqaret, çox duzlu və duzda saxlanmış qidaların tez-tez qəbulu, ailədə mədə xərçəngi olması və yaşın artması da risklə əlaqəlidir. Mədənin daxili qatının uzunmüddətli iltihab nəticəsində nazilməsi atrofik qastrit adlanır. Belə dəyişikliklər və bəzi irsi xəstəliklər olduqda izləmə ehtiyacı ayrıca müəyyən edilir. Ailədə kimin, hansı yaşda xəstələndiyini bilmək həkim üçün faydalıdır; qohumda xərçəng olması isə sizin mütləq xəstələnəcəyiniz demək deyil.
Endoskopiya və biopsiya nəyi göstərir?
Endoskopiyada ağızdan keçirilən nazik, elastik, kameralı alətlə qida borusuna, mədəyə və nazik bağırsağın başlanğıcına baxılır. Biopsiya həmin müayinə zamanı şübhəli sahədən kiçik toxuma nümunələrinin götürülməsidir. Nümunəni mikroskopla araşdıran həkim hüceyrələrin xərçəng olub-olmadığını və hansı növə aid olduğunu müəyyən edir.
Müayinə görüntüsü ilə toxuma cavabı fərqli məlumat verdiyindən həkim onları birlikdə qiymətləndirir: endoskopiya şübhəli sahənin yerini göstərir, biopsiya isə oradakı hüceyrələrin təbiətini aydınlaşdırır. İlk nümunə kifayət etməyə bilər. Onda təkrar biopsiya lazım gəlir. Qarın ultrasəs müayinəsinin və ya qan analizinin normal çıxması mədənin daxili səthindəki kiçik dəyişiklikləri istisna etmir.
Toxumada əlavə xüsusiyyətlər də araşdırıla bilər. Biomarker adlanan bu xüsusiyyətlər şiş hüceyrəsindəki zülallar və ya genetik dəyişikliklərdir; xüsusilə yayılmış xəstəlikdə onların araşdırılması adi dərman müalicəsinə başqa preparat əlavə olunub-olunmayacağını müəyyənləşdirməyə kömək edir. Bütün pasiyentlərə eyni dərman siyahısının verilməməsinin səbəblərindən biri budur.
Xəstəliyin mərhələsi necə müəyyənləşdirilir?
Mərhələ şişin mədə divarına nə qədər dərin keçdiyini, limfa düyünlərinə və uzaq orqanlara yayılıb-yayılmadığını təsvir edir. Limfa düyünləri bədənin müdafiə sisteminə aid kiçik toxuma strukturlarıdır; xərçəng hüceyrələri onlara keçə bilər. Şişin yalnız ölçüsünü bilmək müalicə seçmək üçün kifayət etmir.
Kompüter tomoqrafiyası, qısaca KT, bədənin qatlarla görüntüsünü yaradır və yayılmanı qiymətləndirməyə kömək edir. Bəzi hallarda mədə divarına yaxın məsafədən baxan endoskopik ultrasəs və ya qarın daxilinə kiçik kəsiklərdən kamera ilə baxılması lazım olur. Bu, laparoskopiya adlanır. Qarın boşluğundan götürülən mayedə xərçəng hüceyrələrinin axtarılması da müalicə planını dəyişə bilər.
Hər müayinə hər insana lazım deyil. Nəticələr cərrah, onkoloq və digər mütəxəssislərlə birlikdə qiymətləndirilərkən qidalanma vəziyyəti, ürək və ağciyər xəstəlikləri də nəzərə alınır, çünki təklif edilən müalicənin orqanizm tərəfindən necə qarşılanacağı mərhələ qədər əhəmiyyət daşıyır.
Kimyaterapiya niyə əməliyyatdan əvvəl verilir?
Xərçəng hüceyrələrini məhv etməyə və ya çoxalmasını ləngitməyə yönələn dərman müalicəsi kimyaterapiya adlanır, onun əməliyyatdan əvvəl verildiyi müalicə mərhələsi üçün isə neoadyuvant müalicə ifadəsi işlədilir. Məqsəd şişi kiçiltmək və görüntüləmədə görünməyən mümkün xərçəng hüceyrələrinə də təsir etməkdir. Uyğun xəstələrdə dərman müalicəsi əməliyyatdan sonra da davam etdirilir.
Hamıya eyni müalicə verilmir. Çox erkən xəstəlikdə fərqli yol seçilə bilər; uzaq orqanlara yayılma olduqda isə müalicənin əsasını dərmanlar və şikayətləri yüngülləşdirən tədbirlər təşkil edə bilər. Müalicə davam edərkən yeni müayinələrlə cavab qiymətləndirilir və əməliyyatın yeri yenidən müzakirə olunur.
Cərrahi mərhələ barədə mədə xərçənginin laparoskopik cərrahiyyəsi səhifəsində məlumat var. Kimyaterapiyadan sonra aparılan müdaxilənin nümunəsini əməliyyat videosunda görmək olar; bu, böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş cərrahi çəkilişdir. Videodakı ardıcıllıq konkret halı göstərir və başqa pasiyentin müalicə planını müəyyən etmir.