Öd kisəsində daşın görünməsi təkbaşına əməliyyat qərarı deyil. Daş ağrı tutmaları və ya iltihab yaradırsa, öd kisəsinin çıxarılması adətən tövsiyə olunur. Təsadüfən aşkarlanmış, heç bir şikayət verməyən daşlar isə öd kisəsi və öd yollarında başqa problem yoxdursa çox vaxt müşahidə edilə bilər.
Qərar daşların sayına baxmaqla verilmir. Ağrının xüsusiyyəti, müayinənin nəticəsi, öd yollarının vəziyyəti və əməliyyatın fərdi riski birlikdə nəzərə alınır. Sarılıq, qızdırma və keçməyən güclü ağrı olduqda isə planlı qəbul vaxtını gözləmək uyğun deyil.
Daş hansı şikayətləri yarada bilər?
Öd kisəsi qaraciyərin altında yerləşən, ödü saxlayan kiçik orqandır. Öd qaraciyərdə hazırlanır və yağların həzminə kömək edir. Onun tərkibindəki maddələr bərkiyərək daş əmələ gətirə bilər. Daş ödün çıxışını tutanda qarının sağ yuxarı hissəsində və ya yuxarı orta hissəsində ağrı yaranır.
Bu ağrı bəzən sağ kürəyə və ya çiyinə yayılır, ürəkbulanma ilə müşayiət olunur. Bol yeməkdən sonra başlaya bilər, amma hər tutmanın yeməklə açıq əlaqəsi olmur. Ağrı bir müddət sonra keçsə belə, əvvəlki tutmanı həkimə danışmaq lazımdır. Ağrının dayanması daşın yox olması demək deyil.
Təkcə köp, ağızda acılıq və ya mədə yanması daşın şikayət yaratdığını sübut etmir. Belə əlamətlərin başqa səbəbləri də var. Ona görə təsadüfən tapılmış daşa bütün həzm şikayətlərinin səbəbi kimi baxmaq əməliyyatdan sonra da narahatlığın qalmasına gətirə bilər.
İlkin qiymətləndirmədə adətən qarının ultrasəs müayinəsi və qaraciyərin işini göstərən qan analizləri istifadə edilir. Ultrasəs səs dalğaları ilə orqanların görüntüsünü yaradır. Öd yolunda daş şübhəsi qalarsa, əlavə görüntüləmə lazım ola bilər. Həkim ağrının nə vaxt başladığını, nə qədər çəkdiyini və əvvəl də olub-olmadığını soruşur.
Müşahidə ilə əməliyyat arasındakı seçim
Heç bir əlamət verməyən daş üçün müşahidə seçildikdə xəstə hansı dəyişiklikdə müraciət etməli olduğunu bilməlidir. Bu, hər ay ultrasəs etdirmək və ya qabaqlayıcı dərman qəbul etmək mənasına gəlmir. Nəzarətin forması əlavə xəstəliklərə və müayinədə görünən xüsusiyyətlərə görə müəyyənləşdirilir.
Daşa uyğun ağrı tutmaları varsa, xüsusilə bunlar təkrarlanırsa, planlı əməliyyat müzakirə olunur. Əməliyyatda yalnız daşlar deyil, daşların yarandığı öd kisəsi çıxarılır. Bu müdaxilə xolesistektomiya adlanır. Kisə saxlanılaraq daşların çıxarılması adi müalicə yolu sayılmır, çünki yenidən daş yaranması mümkündür.
Daşı əridən dərmanlar yalnız müəyyən hallarda uyğun olur, uzun müddət tələb edə bilər və daşlar sonradan yenidən yarana bilər. Qidalanmanın dəyişdirilməsi bəzi tutmaları azaltmağa kömək etsə də, artıq yaranmış daşların hamısını aradan qaldıran üsul deyil. Yağ və limon kimi qarışıqlarla evdə öd kisəsini təmizləməyə çalışmaq müalicəni gecikdirə bilər.
Öd yoluna keçmiş daş ayrıca məsələdir. Bəzən ağızdan daxil edilən elastik alətlə öd yoluna çatıb daşı çıxarmaq lazım gəlir. ERCP adlanan bu prosedur öd kisəsinin çıxarılmasını əvəz etmir; onun məqsədi tutulmuş öd yolunu açmaqdır. Prosedurla əməliyyatın ardıcıllığı xəstənin vəziyyətinə görə planlanır.
Ağrı nə vaxt təcili vəziyyət sayılır?
Öd kisəsinin kəskin iltihabı kəskin xolesistit adlanır. Sağ yuxarı qarın nahiyəsində saatlarla davam edən ağrı, həssaslıq, qızdırma və ürəkbulanma bu vəziyyətə uyğun ola bilər. Diaqnoz həkim müayinəsi, qan analizləri və görüntüləmə ilə dəqiqləşdirilir.
Güclü və keçməyən qarın ağrısı.
Ağrı ilə birlikdə qızdırma, titrətmə və ya təkrarlanan qusma.
Dərinin və gözlərin ağ hissəsinin saralması.
Sidiyin tündləşməsi, nəcisin açıq rəng alması və ümumi vəziyyətin pisləşməsi.
Bu əlamətlər təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir. Daş öd yollarında infeksiyaya və ya mədəaltı vəzinin iltihabına da səbəb ola bilər. Kəskin xolesistitdə əməliyyata uyğun xəstələr üçün erkən cərrahi müalicə üstün tutulur. Xəstəxanada maye, ağrıkəsici və lazım olduqda antibiotik verilməsi əməliyyat qərarı ilə birlikdə planlanır.
Əməliyyat riski həmin anda çox yüksəkdirsə, iltihablı kisənin içindəkiləri boru vasitəsilə boşaltmaq kimi müvəqqəti tədbir lazım gələ bilər. Bu seçim hər xəstəyə aid deyil. Vəziyyət yaxşılaşdıqdan sonra sonrakı müalicə yenidən qiymətləndirilir.
Öd kisəsi necə çıxarılır?
Əksər planlı əməliyyatlarda laparoskopik yanaşma tətbiq edilir: ümumi keyitmə altında qarındakı kiçik kəsiklərdən kamera və alətlərlə işlənir. Kisəyə gələn damar və ödü aparan kanal təhlükəsiz şəkildə ayrıldıqdan sonra kisə çıxarılır. Öd kisəsinin laparoskopik cərrahiyyəsi barədə əməliyyat səhifəsində ayrıca məlumat verilir.
Nazik alətlərlə aparılan bir variantı mini-laparoskopik xolesistektomiya videosunda görmək olar. Bu cərrahi əməliyyat çəkilişi böyüklər üçün nəzərdə tutulub. Alətlərin ölçüsü fərdi əməliyyat planının yalnız bir hissəsidir.
Güclü iltihab və ya damar və öd yollarının gedişinin aydın görünməməsi planın dəyişməsini, o cümlədən açıq üsula keçidi tələb edə bilər. Qanaxma, infeksiya, öd sızması və öd yolunun zədələnməsi mümkün fəsadlardır. Cərrahın müzakirə etdiyi risklər həm xəstəliyin özünü, həm də seçilən müdaxiləni əhatə etməlidir.
Öd kisəsi olmadan qidalanma və gündəlik həyat
Qaraciyər əməliyyatdan sonra da öd hazırlayır. Öd artıq kisədə toplanmadan bağırsağa axır və insanların çoxu adi qidalanmaya qayıda bilir. Ömürlük yağsız pəhriz hər kəsə lazım deyil. İlk günlər az porsiyalar daha rahat ola bilər; narahatlıq yaradan çox yağlı yeməklərin miqdarını azaltmaq mümkündür.
Bəzi insanlarda nəcis yumşalır və tualetə getmə tezləşir. Bu dəyişiklik davam edirsə, susuzlaşma və ya arıqlama yaradırsa, həkim qiymətləndirməlidir. Şikayəti öd kisəsinin olmamasının qaçılmaz nəticəsi sayıb aylarla gözləmək lazım deyil.
Yüngül fəaliyyətə tədricən başlanır. İşə qayıtmaq çox vaxt bir və ya iki həftə içində mümkün olsa da, ağır fiziki iş və açıq əməliyyat daha uzun bərpa tələb edə bilər. Evə buraxıldıqdan sonra artan ağrı, qızdırma, sarılıq və ya yaradan axıntı yaranarsa, əməliyyatı aparan komanda ilə gecikmədən əlaqə saxlanmalıdır.