Qida borusu xərçəngində müalicə şişin yerinə, hüceyrə növünə, yayılmasına və insanın ümumi sağlamlığına görə qurulur. Əməliyyat bu planın bir hissəsi ola bilər. Bir çox halda ondan əvvəl xərçəng hüceyrələrinə qarşı dərmanlar və ya bu dərmanlarla birlikdə şişə yönəldilən şüa müalicəsi nəzərdən keçirilir; bəzi pasiyentlərdə isə əməliyyatsız müalicə seçilir.
Yeni başlayan udma çətinliyi bu xəstəliyin araşdırılması üçün əsas səbəblərdəndir və xüsusən qidanın ilişməsi getdikcə artırsa, çəki azalırsa, bunu yeməyi yaxşı çeynəməməklə izah edib gözləmək olmaz. Başqa səbəblər də mümkündür. Onları müayinə ayırd edir.
Qidanın ilişməsi nə vaxt araşdırılmalıdır?
Qida borusu ağızdan udulan yeməyi mədəyə çatdıran boruşəkilli orqandır. Şiş onun daxilini daraltdıqda əvvəl ət və çörək kimi bərk qidaların keçməsi çətinləşə bilər. İnsan fərqinə varmadan daha yumşaq yeməyə keçir, tikəni su ilə ötürməyə çalışır və yemək müddəti uzanır, problem irəlilədikdə isə mayeləri udmaq da çətinləşə bilər.
Udarkən ağrı, səbəbsiz arıqlama, qidanın geri qayıtması, davamlı öskürək və səsin tutulması da mümkün əlamətlər arasında olsa da, bu şikayətlərin heç biri təkbaşına diaqnoz qoymağa kifayət etmir. Uzun müddətdir mədə yanması olan insanda yeni udma çətinliyi yaranması ayrıca qiymətləndirilməlidir; əvvəlki dərmanın dozasını artırmaq səbəbi aydınlaşdırmır.
Tüpürcəyi və ya mayeni uda bilməmə, qidanın tam ilişib qalması, boğulma və nəfəs darlığı təcili tibbi yardım tələb edir. Qan qusma və huşun itməsi də gözləmək üçün uyğun əlamətlər deyil. Maye qəbulunun azalması ilə sidiyin azalması və güclü halsızlıq yaranırsa, susuzlaşma ehtimalı həmin gün qiymətləndirilməlidir.
Qəbul zamanı şikayətin nə vaxt başladığı, hansı qidalarda artdığı və çəkinin necə dəyişdiyi soruşulur. İstifadə etdiyiniz dərmanların siyahısı və əvvəlki müayinələr faydalı olur. Arıqlama yalnız şiş haqqında məlumat vermir, həm də qidalanma dəstəyinə nə qədər tez ehtiyac yarandığını göstərir.
Diaqnozla müalicə planı arasında hansı müayinələr var?
Əsas müayinə endoskopiyadır: nazik, elastik kamera ağızdan qida borusuna keçirilir və daxili səthə baxılır. Şübhəli sahədən kiçik toxuma nümunəsi götürülməsinə biopsiya deyilir. Laboratoriya həmin nümunədə xərçəng hüceyrələrinin olub-olmadığını və onların növünü müəyyən edir. Toxuma cavabı da lazımdır.
Xərçəng təsdiqləndikdə onun mərhələsi, başqa sözlə nə qədər yayıldığı araşdırılır. Kompüter tomoqrafiyası, qısaca KT, döş qəfəsi və qarındakı strukturların qatlarla görüntüsünü yaradır. Bəzi hallarda hüceyrələrin aktivliyini də göstərən PET/KT və qida borusu divarına yaxın məsafədən baxan endoskopik ultrasəs lazım olur. Müayinələrin hamısı hər pasiyentə təyin edilmir.
Nəticələri cərrah, dərman müalicəsini planlayan onkoloq və şüa müalicəsi mütəxəssisi birlikdə qiymətləndirə bilər. Şişin çıxarılması texniki cəhətdən mümkün olsa belə, insanın əməliyyata dözə biləcəyini anlamaq üçün ürək və ağciyərlərin fəaliyyəti, hərəkət qabiliyyəti, yanaşı xəstəliklər və qidalanma vəziyyəti araşdırılır.
Kimyaterapiya xərçəng hüceyrələrinə qarşı dərman müalicəsidir. Şüa müalicəsi isə şiş sahəsinə yönəldilən yüksək enerjili şüalardan istifadə edir. Xəstəliyin xüsusiyyətlərinə görə bunlardan biri və ya hər ikisi əməliyyatdan əvvəl verilə bilər. Məqsəd şişə nəzarəti yaxşılaşdırmaqdır; hansı ardıcıllığın seçildiyi biopsiya və mərhələ nəticələrinə bağlıdır.
Səthi, çox erkən şişlərdə endoskopla yerli çıxarılma mümkün ola bilər. Digər tərəfdən, əməliyyat uyğun olmadıqda kimyaterapiya ilə şüa müalicəsi əsas müalicə kimi seçilə bilər. Uzaq orqanlara yayılmış xəstəlikdə dərmanlarla nəzarət və udmanın yaxşılaşdırılması ön plana keçir. Seçilmiş hallarda dar sahəni açıq saxlayan boruşəkilli stent qoyulur; onun uyğunluğu ümumi planla birlikdə müəyyənləşdirilir.
Ivor Lewis əməliyyatında nə dəyişir?
Ezofaqektomiya qida borusunun bir hissəsinin və ya böyük hissəsinin çıxarılmasıdır. Ivor Lewis adlanan üsulda müdaxilənin qarın və döş qəfəsi mərhələləri olur. Şişli hissə və əlaqəli limfa düyünləri çıxarılır. Limfa düyünləri müdafiə sisteminə aid toxumalardır və xərçəngin onlara keçib-keçmədiyi laboratoriyada araşdırılır.
Qidanın yolunu bərpa etmək üçün adətən mədədən boruşəkilli hissə hazırlanır, döş qəfəsinə qaldırılır və qalan qida borusuna birləşdirilir. Yeni birləşmənin adı anastomozdur. Şişin yerləşməsi və əvvəlki müdaxilələr əməliyyat seçiminə təsir etdiyindən Ivor Lewis üsulu bir pasiyentdə uyğun olduğu halda, digərinin müalicəsi üçün fərqli yanaşma tələb oluna bilər.
Minimal invaziv yanaşmada qarın mərhələsi laparoskopik, döş qəfəsi mərhələsi isə torakoskopik aparılır. Hər iki söz kamera və alətlərin kiçik kəsiklərdən daxil edilməsini bildirir. Bu, müdaxilənin daxildəki həcmini azaltmır. Birləşmə yerindən sızma, ağciyər infeksiyası, qanaxma və damar daxilində qan laxtası yaranması kimi risklər qalır.
Əməliyyatın mərhələlərini Ivor Lewis videosunda görmək olar; çəkiliş böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş cərrahi görüntülərdən ibarətdir. Müalicə yanaşması barədə əlavə məlumat qida borusu xərçənginin minimal invaziv cərrahiyyəsi səhifəsində verilir.
Əməliyyatdan sonra yemək və gündəlik həyat
Bərpa aylarla davam edə bilər. İlk dövrdə nəfəs məşqləri və tədricən hərəkət qidalanma dəstəyi ilə birlikdə aparılır, bəzən ağızdan kifayət qədər qida qəbul edilənədək nazik bağırsağa yerləşdirilmiş borudan qidalanma lazım olur. Borunun olması ağızdan yeməyə bir daha qayıtmağın mümkün olmadığı mənasına gəlmir.
Mədənin forması və yeri dəyişdiyi üçün kiçik porsiyalar daha rahat olur, qidanı yaxşı çeynəmək, mayeni günə bölmək və çəkini izləmək isə qidalanma mütəxəssisi olan dietoloqla qurulan planın hissələridir. İştahanın zəif olması orqanizmin qidaya ehtiyacının azaldığını göstərmir. Çəki azalırsa, plan yenilənir.
Mədə möhtəviyyatının geri qayıtması reflüks adlanır və xüsusən uzananda narahatlıq yarada bilər. Yatmazdan az əvvəl yeməmək, yatağın baş tərəfini qaldırmaq və həkimin təyin etdiyi dərmanlar kömək edə bilər. Yeməkdən sonra tərləmə də mümkündür. Qidanın bağırsağa sürətli keçməsi ilə tərləməyə ürəkdöyünmə və ishal qoşula bilər; bu şikayətlər də qidalanma mütəxəssisinə bildirilməlidir.
Sağalma zamanı birləşmə yerində daralma yaranarsa, qida yenidən ilişə bilər və endoskopik genişləndirmə lazım gələ bilər. Artan udma çətinliyi nəzarət görüşünədək saxlanılmamalıdır. Əməliyyatdan sonra qızdırma, yeni döş ağrısı, qəfil nəfəs darlığı və ya maye uda bilməmə isə təcili qiymətləndirmə tələb edir.