Ümumi cərrah qarın boşluğu və həzm sistemi xəstəliklərini, yırtıqları, öd kisəsi problemlərini və bəzi dəri, dərialtı toxuma xəstəliklərini qiymətləndirən həkimdir. Onun işi əməliyyata ehtiyacı müəyyənləşdirməkdən başlayır, lazım olan müdaxiləni və sonrakı nəzarəti əhatə edir. Cərraha göndəriş almaq mütləq əməliyyat olunacağınız demək deyil.
Qarında təkrarlanan ağrı, yeni yaranmış şişkinlik və ya sağalmayan yara planlı müraciətə səbəb ola bilər. Qəfil güclü ağrı, davamlı qusma, huş itirmə və qanaxma isə növbə gözlənilən şikayətlər deyil. Belə halda ilk ünvan təcili tibbi yardım olmalıdır.
Cərrahın qiymətləndirdiyi problemlər
Qarın nahiyəsində bir-birinə yaxın çoxlu orqan var. Mədə, nazik bağırsaq, yoğun bağırsaq, düz bağırsaq və öd kisəsi ilə bağlı bəzi xəstəliklər ümumi cərrahiyyənin sahəsinə daxildir. Hər qarın ağrısı cərrahi xəstəlikdən qaynaqlanmadığı üçün həkim əvvəlcə şikayətin mümkün səbəblərini ayırd etməyə çalışır.
Məsələn, yeməkdən sonra sağ qabırğaaltında təkrarlanan ağrı öd kisəsi daşı ilə əlaqəli ola bilər. Qarında köp, qusma və qazın çıxmaması bağırsaq keçməzliyini düşündürə bilər; bu, bağırsaq möhtəviyyatının irəliləyə bilməməsidir. Həmin əlamətlərə əsasən evdə diaqnoz qoymaq olmaz. Müayinə və bəzən görüntüləmə tələb olunur.
Göbəkdə, qasıqda və ya köhnə əməliyyat çapığında yaranan qabarıqlıq da cərrahın baxdığı şikayətlərdəndir. Bunun yırtıq, dərialtı törəmə və ya başqa dəyişiklik olduğunu ayırmaq lazımdır. Şişkinliyin ayaq üstə artması, uzananda azalması və ağrı verməsi həkim üçün faydalı məlumatdır.
Yumşaq toxuma problemlərinə dərialtı piy törəmələri, bəzi kistalar və irin ocaqları daxildir. Kista içərisində maye və ya başqa möhtəviyyat olan kisəcikdir. İrin toplanmış sahə isə abses adlanır. Qızarmış, isti və ağrılı şişkinliyi evdə sıxmaq və deşmək əvəzinə həkimə göstərmək lazımdır; müalicə bəzən irinin boşaldılmasını tələb edir.
Bir həkimin gündəlik fəaliyyəti bu sahələrin hamısını eyni həcmdə əhatə etməyə bilər. İlkin qəbulun məqsədlərindən biri problemin həmin həkim tərəfindən müalicə ediləcəyini, yoxsa əlavə yönləndirməyə ehtiyac olduğunu aydınlaşdırmaqdır.
Planlı qəbul, yoxsa təcili yardım?
Bir müddətdir davam edən, amma vəziyyəti qəfil pisləşdirməyən şikayət üçün ailə həkimi, terapevt və ya ümumi cərrahla planlı görüş mümkündür. Həkim müayinədən sonra nə qədər tez əlavə araşdırma lazım olduğunu müəyyənləşdirir. Nəcisdə qan, səbəbsiz çəki itkisi və getdikcə artan udma çətinliyi kimi əlamətlər də gecikdirilmədən qiymətləndirilməlidir.
Təcili vəziyyətlərdə isə əvvəlcədən bütün analizləri toplamağa çalışmaq vaxt itkisi yaradır. Xüsusilə aşağıdakı hallarda təcili yardım lazımdır:
Qəfil başlayan və ya sürətlə güclənən şiddətli qarın ağrısı.
Qarın şişməsi, təkrarlanan qusma, nəcis və qaz çıxara bilməmək.
Qan qusma, qara nəcis və ya çoxlu qanaxma ilə halsızlıq.
Ağrılı qabarıqlığın sərtləşməsi, qızarması və əvvəlki kimi itməməsi.
Qarın ağrısı ilə birlikdə huşun pozulması və ya bayılma.
Qızdırma ilə artan qarın ağrısı, xüsusilə insanın ümumi vəziyyəti pisləşirsə, həmin gün qiymətləndirilməlidir. Telefonla danışmaq və ya ağrıkəsicidən sonra müvəqqəti rahatlamaq müayinəni əvəz etmir. Təcili vəziyyətdə bütün əlamətlərin eyni anda yaranmasını gözləmək lazım deyil.
Göndəriş və əvvəlki müayinələr nə üçün lazımdır?
Başqa həkim sizi cərraha yönləndiribsə, göndərişdə hansı sualın cavablandırılması istəndiyi yazıla bilər. Bu, məsələn, öd kisəsində daşın ağrıya səbəb olub-olmadığı və ya qarındakı şişkinliyin əməliyyat tələb edib-etmədiyi ola bilər. Göndəriş müalicə qərarının özü deyil, növbəti qiymətləndirmənin səbəbidir.
Qəbula əvvəlki analiz cavablarını, görüntüləmənin həm yazılı rəyini, həm də varsa görüntülərini gətirmək faydalıdır. Daha əvvəl əməliyyat keçirmisinizsə, xəstəxanadan çıxarış və çıxarılan toxumanın müayinə cavabı da lazım ola bilər. Eyni müayinənin təkrarlanıb-təkrarlanmayacağı onun tarixinə, keyfiyyətinə və indiki şikayətə uyğunluğuna görə müəyyənləşdirilir.
İstifadə etdiyiniz dərmanların adını və qəbul miqdarını qeyd etmək görüşü asanlaşdırır. Qan duruldan dərmanlar, şəkərli diabet üçün müalicə, allergiyalar və əvvəlki keyitmə zamanı yaranmış problemlər ayrıca deyilməlidir. Qəbula gəlməzdən əvvəl dərmanı özbaşına dayandırmaq lazım deyil. İlk məsləhətləşmə üçün ac qalmaq tələbi də hər xəstəyə aid olmur; bunu qəbulun keçirildiyi yerdən dəqiqləşdirmək mümkündür.
İlk görüşdə qərar necə formalaşır?
Görüş adətən söhbətlə başlayır. Ağrının yeri, başlanma vaxtı, yemək və hərəkətlə əlaqəsi, nəcis vərdişində dəyişiklik, qızdırma və çəki itkisi soruşula bilər. Şikayətin gündəlik həyata təsiri də əhəmiyyətlidir. Yuxunu pozan ağrı ilə yalnız ağır yük qaldıranda yaranan narahatlıq eyni şəkildə qiymətləndirilməyə bilər.
Sonra fiziki müayinə aparılır. Qarına baxmaq və əllə yoxlamaq, qabarıqlığı ayaq üstə qiymətləndirmək və yara sahəsini müayinə etmək lazım gələ bilər. Həkim həssas nahiyənin müayinəsini əvvəlcədən izah etməli və razılığınızı almalıdır. İstəyiniz olduqda müşayiətçi tibb işçisinin iştirakını müzakirə edə bilərsiniz.
Hər görüşdə kompüter tomoqrafiyası və ya kolonoskopiya lazım olmur. Kompüter tomoqrafiyası bədənin qatlarla görüntüsünü yaradır, kolonoskopiya isə yoğun bağırsağın içinin elastik kameralı alətlə müayinəsidir. Bunlar konkret klinik sual olduqda seçilir. İlkin görüşdə diaqnoz tam aydın deyilsə, əlavə araşdırma və təkrar qəbul planı verilir.
Əməliyyat təklif ediləndə onun məqsədi, mümkün alternativləri, gözləməyin təsiri və əsas riskləri izah olunmalıdır. Sizə hansı məlumatın hələ çatmadığı və qərarın nə vaxt yenidən müzakirə ediləcəyi də deyilə bilər. Görüş bitəndə növbəti addım aydın olmalıdır: müayinə, müşahidə, dərman müalicəsi, əlavə yönləndirmə və ya əməliyyata hazırlıq.